Деректі фильм:
Арал: Тасқын шөлге қарсы

Қазақстан жыл сайын ауқымды су тасқынына тап болады: өзендер арнасынан асып, ауылдарды су басады, тонналаған су босқа ағып кетеді. Сонымен қатар елдің оңтүстік өңірлері құрғақшылықтан зардап шегіп, Арал теңізі тартылуын жалғастыруда. Бірақ осы екі мәселені бір мезгілде шешуге бола ма?

Каспий-Арал бассейнінің экожүйесін жаңғырту және су тасқынын басқару халықаралық қорының негізін қалаушы, меценат Жанболат Ұрақұлы Надыровтың бастамасымен және қаржыландыруымен «Арал: Тасқын шөлге қарсы» деректі фильмі түсірілді. Жанболат Ұрақұлы экспедицияны өзі жүргізіп, шөлейттенумен күресу және Арал теңізін қалпына келтіру үшін тасқын суын құрғақ өңірлерге бұру мүмкіндігін зерттейтін жобалардың техникалық-экономикалық негіздемесіне демеушілік жасады.

Фильмде экспедициялардың бірегей кадрларын, сарапшылармен және жергілікті тұрғындармен сұхбаттарды көресіз, сондай-ақ ғылыми және инновациялық тәсілдер табиғаттың жойқын күшін қураған жерлер үшін тіршілік көзіне қалай айналдыра алатыны туралы егжей-тегжейлі білесіз. Фильмді толық көріп, Аралға екінші мүмкіндікті қалай беруге болатыны туралы көбірек біліңіз.

#Арал#Тасқын#Құрғақшылық#Экология#СуРесурстары#ЭкожүйелердіҚалпынаКелтіру#Инновациялар#Қазақстан#ДеректіФильм#ТабиғаттыҚорғау#ТабиғаттыСақтау

Арал: тасқын шөлге қарсы. 2-бөлім

Су ресурстарын ұтымды пайдалану мәселесі бүгінде Қазақстанның тұрақты дамуы үшін басты мәселелердің біріне айналып отыр. Жыл сайын көктемгі су тасқыны елді мекендерді су басуға, инфрақұрылымның қирауына және орасан көп тұщы судың жоғалуына әкеледі. Сонымен бірге елдің оңтүстік өңірлері су ресурстарының созылмалы тапшылығын бастан кешуде, ал Арал теңізі қазіргі заманның ең ірі экологиялық апаттарының бірінің символы болып қала бермек.

Осы мәселені зерттеуді жалғастыра отырып, «Арал: тасқын шөлге қарсы» деректі фильмінің екінші бөлімін назарларыңызға ұсынамыз.

Жаңа экспедиция қолданыстағы су жолдарын, гидротехникалық құрылыстарды және тасқын суын Қазақстанның құрғақ аудандарына қайта бөлу мүмкіндіктерін зерттеуге арналған. Фильмде көктемгі су тасқынының салдарын азайтып қана қоймай, ауыл шаруашылығын қосымша су ресурстарымен қамтамасыз етуге, тозған жерлерді қалпына келтіруге және Арал теңізі экожүйесін жаңғыртуға үлес қосуға мүмкіндік беретін инженерлік шешімдер қарастырылады.

Экспедиция барысында мамандар каналдардың, өзендер мен су қоймаларының жай-күйін талдап, жаңа гидротехникалық нысандар салудың болашағын бағалайды және су ресурстарын тиімді басқарудың ықтимал сценарийлерін талқылайды. Жыл сайынғы тасқын суын қиратушы күштен ел дамуының стратегиялық ресурсына айналдыра алатын практикалық шешімдерге ерекше назар аударылған.

Су мәселесін шешу ғылыми зерттеулерді, заманауи инженерлік технологияларды және мемлекеттік стратегиялық жоспарлауды біріктіретін кешенді тәсілді қажет ететініне сенімдіміз. Сондықтан да «Арал: тасқын шөлге қарсы» жобасы бар экологиялық сын-қатерлерге назар аударуды ғана емес, оларды шешудің нақты жолдарын іздеуді де көздейді.

Сіздерді деректі фильмнің екінші бөлімін тамашалап, бізбен бірге тасқын суын Қазақстан болашағының аса маңызды ресурстарының бірі ретінде ұтымды пайдаланудың перспективаларына көз салуға шақырамыз.

Арал #Тасқын #Құрғақшылық #Экология #СуРесурстары #АралТеңізі #Қазақстан #ДеректіФильм #ЭкожүйелердіҚалпынаКелтіру #ТұрақтыДаму

Депутаттар тасқын суды тиімді пайдалануды ұсынды

2024 жылғы жойқын тасқындардың өзі мемлекетке кемінде 200 миллиард теңгеден астам шығын әкелді.

Мәжілістің жалпы отырысында «AMANAT» партиясы фракциясының мүшелері Б.Бейсенғалиев, А.Рау,  Д.Тұрғанов, М.Жайымбетов  Премьер-министр Олжас Бектеновке тасқын суды тиімді пайдалану туралы сауал жолдады, – деп хабарлайды Aikyn.kz.

Сауалды «AMANAT»  фракциясының мүшесі Берік Бейсенғалиев оқып берді. Оның айтуынша, 2024 жылғы жойқын тасқынның өзі мемлекетке кемінде 200 миллиард теңгеден астам шығын әкелді. Бірақ ең басты мәселе – біз сол тасқын суды әлі күнге дейін тиімді жинап, сақтап, пайдалана алмай отырғанын жеткізді. 

– Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев су мәселесін ұлттық қауіпсіздікпен тікелей байланысты стратегиялық мәселе ретінде бірнеше рет атап өтті. Президенттің айтуынша, 2040 жылға қарай Қазақстандағы су тапшылығы 12-15 миллиард текше метрге жетуі мүмкін.  

Бұл – жай экологиялық мәселе емес. Бұл – ауыл шаруашылығының, азық-түлік қауіпсіздігінің, энергетиканың, өндірістің және тұтас өңірлердің болашағына әсер ететін аса маңызды фактор. Бүгін Қазақстан екі үлкен қатердің ортасында тұр. Бір жағынан – көктем сайын миллиардтаған текше метр тасқын сумен күресеміз. Екінші жағынан – жазда қуаңшылықтан зардап шегеміз.  2024 жылғы жойқын тасқындардың өзі мемлекетке кемінде 200 миллиард теңгеден астам шығын әкелді. Бірақ ең басты мәселе – біз сол тасқын суды әлі күнге дейін тиімді жинап, сақтап, пайдалана алмай отырмыз.

Мамандардың айтуынша, кейбір су арналары мен каналдарда судың 50-60 пайызы далаға кетеді. Тек Есіл өзенінің өзінен жыл сайын 4-5 миллиард текше метр тасқын суы босқа ағып кетеді.  Мысалы, Ауғанстандағы Қош-Тепа каналының салынуы алдағы уақытта Орталық Азиядағы су балансына елеулі әсер етіп, Сырдария бассейніне келетін су көлемін азайтуы мүмкін. Бұл Қазақстан үшін су қауіпсіздігі мәселесінің стратегиялық маңызын одан әрі күшейтеді. Осы жағдайда Қазақстанға ұзақмерзімді, батыл әрі стратегиялық шешімдер қажет.

Сондықтан «Ертіс – Қаныш Сәтбаев каналы – Есіл – Торғай – Арал теңізі» бағыты бойынша су тасымалдау жобасын мемлекеттік деңгейде қарастыру қажет деп санаймын.  Бұл жобаның басты артықшылығы – су мүмкіндігінше табиғи еңіс пен табиғи арналар арқылы ағатындықтан, қымбат сорғы стансаларын көп қажет етпейді әрі энергия шығыны төмен болады. Сонымен бірге артық тасқын суды бұру арқылы Есіл бойындағы су тасқыны қаупін азайтуға мүмкіндік туады, – дейді ол. 

Депутат бүгінде «Арал-Каспий бассейнінің экожүйесін қайта жаңғырту халықаралық қоры» аталған өзен судың табиғи арналары арқылы сорғы стансаларын барынша аз пайдаланып, байланыстыру жобасын әзірлеп, оны іске асыруға дайын екенін жеткізді.

 Егер жоба іске асса:

– тасқын суларын жинап, тиімді пайдалануға;

– жоғарыда аталған өңірлерде лимандық суаруды қайта жандандыруға;

– мал шаруашылығының жемшөп базасын күшейтуге;

– жаңа кен орындарын сумен қамтамасыз етуге;

– балық шаруашылығын дамытуға;

– Солтүстік Аралдың экологиялық тұрақтылығын сақтауға мүмкіндік береді.  

Әлемдік тәжірибе мұндай ірі су жобаларының тиімді екенін дәлелдеді. Мысалы, Қытай  South–North Water Transfer  жобасы арқылы су ресурстарын өңіраралық қайта бөлсе, АҚШ-та  Tennessee Valley Authority  бағдарламасы өзендерді тиімді басқару арқылы тұтас аймақтардың экономикасын дамытуға мүмкіндік берді. Ал Нидерланды  Delta Works  жүйесі арқылы су қауіпсіздігін ұлттық стратегиялық басымдыққа айналдырды. Яғни, дамыған мемлекеттер су инфрақұрылымын шығын емес, елдің болашағына салынған стратегиялық инвестиция ретінде қарайды.

Қазақстан да су саясатына дәл осындай мемлекеттік әрі стратегиялық көзқараспен қарауы қажет. Табиғи көздерімізді құтқару, оның ішінде Арал теңізінің солтүстік бөлігінің көлемін ұлғайту және су балансын сақтау үшін озық ғылыми әдістер мен технологиялар тарту мәселесі   «AMANAT» партиясының 2023-2027 жылдарға арналған «Халықпен бірге» бағдарламасында нақты белгіленген. Осыған байланысты Үкіметтен: «Ертіс – Қаныш Сәтбаев каналы – Есіл – Торғай – Арал теңізі» жобасына жан-жақты техникалық, экономикалық және экологиялық зерттеу жүргізуді, екіншісі – Жобаның азық-түлік, энергетикалық және экономикалық қауіпсіздікке әсерін бағалауды, суармалы жер көлемін ұлғайту және мал шаруашылығын дамыту әлеуетін есептеуді, жаңа кен орындарын сумен қамтамасыз ету мүмкіндігін зерделеуді қарастыруды сұраймын, – деді ол. 

#cу#тасқан#экология

Мәжілісте Қазақстандағы тасқын суын қайта бөлу жобасы ұсынылды

«AMANAT» партиясы фракциясының депутаты Берік Бейсенғалиев Премьер-министр Олжас Бектеновке депутаттық сауал жолдап, тасқын суын тиімді пайдалану және елдің стратегиялық су инфрақұрылымын дамыту мәселесін көтерді.

Депутаттың айтуынша, 2040 жылға қарай Қазақстандағы су тапшылығы 12–15 миллиард текше метрге жетуі мүмкін, бұл ауыл шаруашылығына, энергетикаға және өңірлердің дамуына тікелей әсер етеді.

— Бұл — жай ғана экологиялық мәселе емес. Бұл — азық-түлік қауіпсіздігіне, энергетикаға, өндіріске және тұтас өңірлердің болашағына әсер ететін фактор. Бүгін Қазақстан екі ірі сын-қатердің ортасында тұр: бір жағынан — миллиардтаған текше метр суы бар жыл сайынғы тасқын, екінші жағынан — жаз мезгіліндегі құрғақшылық. Сонымен бірге біз әлі күнге дейін тасқын суын тиімді жинап, пайдалана алмай отырмыз, — деді депутат.

Сауалда келтірілген деректерге сәйкес, тасқын суының едәуір бөлігі жоғалады: жекелеген каналдарда судың 50–60%-ына дейіні босқа кетеді, ал тек Есіл өзенінің өзінен жыл сайын 4–5 миллиард текше метрге дейін су ағып кетуі мүмкін. Ықтимал шешім ретінде депутат «Ертіс — Қаныш Сәтбаев атындағы канал — Есіл — Торғай — Арал теңізі» бағыты бойынша ауқымды инфрақұрылымдық жобаны қарастыруды ұсынды.

— Егер жоба іске асырылса, бұл тасқын суын тиімді жинауға, лиманды суаруды қалпына келтіруге, мал шаруашылығының жемшөп базасын нығайтуға, жаңа кен орындарын сумен қамтамасыз етуге, балық шаруашылығын дамытуға және Солтүстік Аралдың экологиялық тұрақтылығын қолдауға мүмкіндік береді. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, Қытайдағы, АҚШ-тағы және Нидерландыдағы осындай жобалар өз тиімділігін дәлелдеді. Қазақстан да су инфрақұрылымын болашаққа салынған стратегиялық инвестиция ретінде қарастыруы тиіс, — делінген депутаттық сауалда.

Депутат сондай-ақ жобаның кешенді техникалық-экономикалық және экологиялық негіздемесін жүргізуді, оның азық-түлік және энергетикалық қауіпсіздікке әсерін бағалауды, сондай-ақ бастаманы елдің стратегиялық инфрақұрылымдық жобалары тізбесіне енгізу мүмкіндігін қарастыруды ұсынады. #Арал#Тасқын#Құрғақшылық#Экология#СуРесурстары#ЭкожүйелердіҚалпынаКелтіру#Инновациялар#Қазақстан#ДеректіФильм#ТабиғаттыҚорғау#ТабиғаттыСақтау

«Ертіс — Қаныш Сәтбаев каналы — Есіл — Торғай — Арал теңізі» бағыты бойынша су тасымалдау жобасы туралы

Бүгін Мәжілістің жалпы отырысында еліміздің болашағы үшін аса маңызды мәселе – тасқын суын тиімді пайдалану және Қазақстанның ұзақмерзімді су қауіпсіздігі туралы Премьер-министр Олжас Бектеновке депутаттық сауал жолдадым.

Президент Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев су мәселесін ұлттық қауіпсіздікпен тікелей байланысты стратегиялық бағыт ретінде бірнеше рет атап өтті. Сарапшылардың пікірінше, 2040 жылға қарай Қазақстандағы су тапшылығы 12-15 млрд текше метрге жетуі мүмкін.

Бүгін біз парадокс жағдайында өмір сүріп отырмыз:

көктемде миллиардтаған текше метр тасқын сумен күресеміз, ал жазда көптеген өңірлер қуаңшылықтан зардап шегеді.

Өкінішке қарай, Қазақстан әзірге тасқын суын толық жинап, сақтап, тиімді пайдалану жүйесін дамыта алмай отыр.

Мысалы, өткен жылы Сергеев су қоймасынан Есіл арқылы Ресейге 8 млрд текше метрден астам су ағып кетті. Бұл көрсеткіш су қоймасының көлемінен бірнеше есе асып түседі.

Сондықтан депутаттық сауалда «Ертіс — Қаныш Сәтбаев каналы — Есіл — Торғай — Арал теңізі» бағыты бойынша су тасымалдау жобасын мемлекеттік деңгейде қарастыруды ұсындым.

Мәселе тек канал салуда емес.

Бұл – Қазақстанның болашақ су қауіпсіздігіне арналған стратегиялық жоба.

Қазіргі уақытта жобаның техникалық-экономикалық негіздемесі «Каспий-Арал бассейнінің экожүйесін жаңғырту және су тасқынын басқару халықаралық қорының» тапсырысы бойынша әзірленді.

Жоба аясында:

• Есіл – Торғай бағытында 42 шақырымдық канал;

• Қаракөл – Сарыөзен бағытында 52 шақырымдық канал;

• Шалқартеңізден Аралға дейін 183 шақырымдық жаңа су каналын салу қарастырылды.

Сарапшылардың пікірінше, жоба көктемгі тасқын суын Торғай өзенінің табиғи арнасы арқылы оңтүстікке бұруға мүмкіндік береді.

Сондай-ақ жоба:

— Арал бассейнінің экологиялық тұрақтылығын сақтауға;

— Торғай-Ырғыз өңірінің табиғи экожүйесін қайта жаңғыртуға;

— лиманды және суармалы егіншілікті дамытуға;

— мал шаруашылығының жемшөп базасын нығайтуға;

— балық шаруашылығын дамытуға;

— жаңа кен орындарын сумен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Ғалымдардың пікірінше, Есіл мен Торғай бассейндерін жалғау арқылы Орталық Азиядағы суармалы жер көлемін 1,5 млн гектарға дейін ұлғайтуға әлеует бар.

Бұл ретте тарихи тәжірибені ұмытпаған жөн.

Қаныш Сәтбаев пен Шафик Шөкин бастаған ғалымдар Ертіс – Қарағанды каналын салу идеясын ғылыми тұрғыдан дәлелдеп, нәтижесінде Сарыарқаны сумен қамтамасыз еткен ірі инфрақұрылымдық жоба жүзеге асырылды.

Бүгінде бұл ел игілігіне қызмет етіп отырған тарихи жоба.

Сол сияқты, қазіргі су саласындағы жобаларды болашақ үшін қажетті стратегиялық инвестиция ретінде қарастыру керек

Әсіресе қазіргі геосаяси және климаттық өзгерістер жағдайында бұл мәселенің маңызы арта түсуде.

Мысалы, Ауғанстандағы Қош-Тепа каналының салынуы болашақта Орталық Азияның су балансына елеулі әсер етіп, Сырдария бассейніне келетін су көлемін азайтуы мүмкін.

Өткен жылғы су тасқынының салдарын жоюға 300 млрд теңгеден астам қаражат жұмсадық. Ал биыл тасқынның алдын алуға ондаған миллиард теңге бөлінді.

Сондықтан мұндай жобаларды шығын емес, болашақ қауіпсіздігі үшін салынған инвестиция ретінде көру керек.

Су ресурстарын тиімді басқару – енді тек экологиялық мәселе емес.

Бұл – азық-түлік қауіпсіздігіне, ауыл шаруашылығына, энергетикаға, экологияға және тұтас өңірлердің болашағына тікелей әсер ететін стратегиялық мәселе.

Осыған байланысты Үкіметке:

— жобаны техникалық-экономикалық және экологиялық тұрғыдан кешенді зерттеуді;

— оның азық-түлік, энергетикалық және экономикалық қауіпсіздікке әсерін бағалауды;

— суармалы жер көлемін ұлғайту әлеуетін есептеуді;

— жобаны елдің стратегиялық инфрақұрылымдық бастамаларына енгізуді ұсындым.

Су мәселесі – болашақтағы ең үлкен ұлттық сын-қатерлердің бірі.

Сондықтан стратегиялық шешімдерді бүгіннен бастап қабылдау қажет.

Сөйлеген сөздің бейнежазбасын мына сілтеме арқылы көре аласыздар:

https://www.facebook.com/groups/torgay/permalink/27808071825487155/?rdid=eb60mWRXLpef5QVn#

#AMANAT#Мәжіліс#МВРИ#МВРИРК#суқауіпсіздігі#суресурстары#Торғай#Қызылорда#Ақтөбе#Аралтеңізі#Есілөзені

Мәскеуде Әлихан Бөкейханға бюст орнатылды

Ресей астанасында көрнекті қазақ мемлекет және қоғам қайраткері Әлихан Бөкейханның бюстін ашудың салтанатты рәсімі өтті.
Ескерткіш белгі Қазақстан мәдени-көрме орталығының ғимаратында орнатылды. Іс-шара «Алаш» зиялыларының мұрасы туралы тарихи жадыны сақтауға және алғашқы қазақ саяси партиясының негізін қалаушының қызметін шетелде насихаттауға арналды.

Бюст Әлихан Бөкейханның 160 жылдығына орай жасалып, орнатылды. Жоба меценат Жанболат Ұрақұлы Надыровтың бастамасымен және демеушілік қолдауымен жүзеге асырылды. Ескерткіштің тұғырында меценаттың ұлт-азаттық қозғалысы көшбасшысының есімін мәңгі есте қалдыруға қосқан үлесін куәландыратын қазақ және орыс тілдеріндегі ақпараттық тақта орналастырылған.

Рәсім барысында Жанболат Надыров бұл оқиғаның ұлттық сана-сезімді және мәдени байланыстарды нығайту үшін ерекше маңызы бар екенін атап өтті:

«Әлихан Бөкейхан – қазақ халқының жарқын өкілі, оның өмірі мен қызметі үлгі тұтарлық, және мұндай адамдарға ескерткіш орнату керек. Енді Мәскеуге келген қазақстандық қонақтар ВДНХ-ға келіп, атақты жерлесіне құрмет көрсете алады», — деді Жанболат Надыров.

Іс-шарада сөз сөйлеген тарихшылар мен қоғам қайраткерлері Бөкейханның ағартушылық пен демократия туралы идеялары бүгінгі күні де өзекті екенін қосты. Ұйымдастырушылар бюстің ашылуы Қазақстан мен Ресей арасындағы мәдени-гуманитарлық байланыстарды нығайтудағы маңызды қадам екенін атап өтті.

Ресми бөлім аяқталғаннан кейін іс-шара қатысушылары журналистердің сұрақтарына жауап берді. Алдағы уақытта орталық базасында «Алаш» қайраткерлерінің мұрасына арналған бірқатар ғылыми-практикалық конференциялар өткізу жоспарланып отырғаны атап өтілді.

Сондай-ақ айта кетейік, 1920–1930 жылдары Әлихан Бөкейхан Мәскеуде тұрып, ғылыми және әдеби қызметпен айналысқан. 1937 жылы ол қуғын-сүргінге ұшырап, атылды, 1989 жылы қылмыс құрамының болмауына байланысты ақталды. Оның сүйегі Мәскеудегі Донской зиратындағы бауырластар моласында жатыр.

ЖӨКЕЙ: ТАУ БАЛҚЫТҚАН БАБАЛАР

Бұл бейнебаянда біз Ақмола облысы, Жөкей көлінің маңындағы көне дәуір сырларымен танисамыз. Сіздерді 3700 жыл бұрынғы қола дәуірінің бірегей олжалары күтеді!
#Археология #ҚазақстанТарихы #ҚолаДәуірі #Жөкей #АқмолаОблысы #Қазбалар #Қазақстан #Тарих #Жөкей #Жүкейқорымы, #қоладәуірі #кесене #беғазыескерткіштері #НадыровЖанболат #ДүйсенбайДанияр

«Ашық алаң». Экожүйені сақтау саясаты

Үндістан Инд өзенінің Пәкістан жаққа ағысын бөгеді, бұл соғыс әрекеті ретінде бағалануда.

2025 жылғы 22 сәуірде Пахалгамда (Кашмир) 26 туристің өмірін қиған террористік шабуылдан кейін Үндістан мен Пәкістан арасындағы ахуал күрт шиеленісті. Үндістан шабуылға пәкістандық топтармен байланысты содырларды кінәлап, жауап ретінде бірқатар бұрын-соңды болмаған қадамдарға барды, оның ішінде 1960 жылғы Инд сулары туралы шартқа (Indus Waters Treaty) қатысуын тоқтата тұрды.

Не болды?

• Инд сулары туралы шарттың тоқтатыла тұруы: 23 сәуірде Үндістан екі ел арасындағы су ресурстарын бөлуді реттеген шартқа қатысуын уақытша тоқтата тұратынын жариялады. Шарт тіпті соғыстар мен дағдарыстар кезеңдеріне де төтеп бергеніне қарамастан, келісімге қол қойылғаннан бері мұндай қадам алғаш рет жасалып отыр. ​
• Пәкістанның реакциясы: Пәкістан шарттың тоқтатыла тұруын «соғыс әрекеті» деп бағалап, су ағынын өзгертуге немесе бөгеуге жасалған кез келген әрекетке «ұлттық қуаттың барлық спектрі бойынша толық күшпен» жауап берілетінін мәлімдеді. ​
• Қосымша шаралар: Үндістан сондай-ақ Пәкістанмен негізгі шекара өткелін жауып, өз дипломаттары мен әскери кеңесшілерін кері шақырып алды және Пәкістан азаматтарына виза беруді тоқтата тұрды. Жауап ретінде Пәкістан өз әуе кеңістігін үнді авиакомпаниялары үшін жауып, сауданы тоқтата тұрды және бұрын екіжақты дауларды реттеудің негізі болған 1972 жылғы Симла келісімінің қолданысын тоқтата тұратынын жариялады. ​

Бұл неліктен маңызды?

Инд сулары туралы шарттың Пәкістан үшін өмірлік маңызы бар, өйткені ол елдің суармалы ауыл шаруашылығы жерлерінің шамамен 80%-ын сумен қамтамасыз етеді. Келісімнің тоқтатыла тұруы, әсіресе су тапшылығы бұрыннан бар жағдайда, елдің ауыл шаруашылығы мен энергетикасы үшін ауыр салдарға әкелуі мүмкін. ​

Сарапшылар Инд сулары туралы шарт пен Симла келісімі сияқты ұзақмерзімді келісімдердің бұзылуы маңызды тежеу тетіктерін жойып, екі ядролық держава арасындағы қақтығыстың одан әрі ушығуына әкелуі мүмкін екенін ескертеді.

Аралды құтқаруға арналған үш канал: «Каспий-Арал бассейнінің экожүйесін жаңғырту және су тасқынын басқару халықаралық қоры» қоғамдық қорының жобасы.

Арал теңізі – ХХ ғасырдың ең ірі экологиялық апаттарының бірінің символы. Бір кездері ол әлемдегі көлемі жағынан төртінші көл, миллиондаған адамның тіршілік көзі және тұтас халықтарды балықпен қамтамасыз еткен су айдыны болған. Бүгінде ол тұзды шөлге айналды – бұл ресурстарды ойсыз пайдаланудың салдары.

Алайда Арал теңізін құтқару мүмкіндігі әлі де бар. Біздің қор тасқын суын жинау есебінен теңізді қалпына келтіруді көздейтін жобаны әзірлеп жатыр. Бұл жоба сарапшылар мен экологтар арасында қызу пікірталас тудырды.

Жобаның мәні – көктемгі су тасқыны кезінде Есіл өзені суының бір бөлігі Торғай өзені арқылы Арал теңізі бассейніне бұрылады. Бұл идеяны жүзеге асыру үшін үш канал салу қажет:

«Есіл – Торғай» — 42 км,
«Қаракөл – Сарыөзен» — 52 км,
«Шалқар – Арал» — 183 км.

Жалпы ұзындығы – 277 км.

Жобаның жалпы құны 324,4 миллиард теңгеге бағаланып отыр. Бұл – айтарлықтай инвестиция, алайда болашақтағы ықтимал экологиялық және әлеуметтік пайдасын ескере отырып, көптеген мамандар оны орынды деп санайды.

Inbusiness.kz сайтындағы мақалаға сәйкес, қазіргі уақытта жобаның тиімділігі мен тұрақтылығын бағалауға бағытталған зерттеулер жүргізілуде. Қазіргі басты міндет – мұның экологиялық мәселелермен ауқымды күрес аясында тиімді болатынына көз жеткізу.

Арал теңізі – жай ғана жойылып бара жатқан су айдыны емес. Бұл – адамдардың денсаулығы, тіршілік экожүйелері және тұтас өңірдің климаттық жағдайы. Бұл теңізді ішінара болса да қалпына келтіру шаңды дауылдарды азайтып, ауыл шаруашылығын дамыту жағдайын жақсартуы және Қазақстанның оңтүстік өңірлеріне балық шаруашылығын қайтаруы мүмкін. Сондықтан мұндай бастамаларды қолдау – тек экологиялық емес, стратегиялық міндет те.

Қазіргі уақытта жобаны егжей-тегжейлі зерттеу және оны қаржыландыру мәселелерін талқылау жұмыстары жалғасуда. Бірақ бір нәрсені анық айтуға болады: Арал теңізін құтқару мәселесі қоғамның назарында қалуы тиіс. Әйтпесе біз бәрінен айырылып, құтқаратын ештеңе қалмауы мүмкін.
#ЖаңғыртуҚоры

————————————————————————————————————————————————————-

Қазақстан шөлге айналуы мүмкін: депутаттар дабыл қағуда

Қазақстан Мәжілісінде алаңдатарлық мәлімдемелер жасалды: ауыл шаруашылығы жерлерін қорғау бойынша шұғыл шаралар қабылданбаса, ел ауқымды шөлейттенуге тап болуы мүмкін. Сарапшылардың деректері бойынша, топырақтың тозуы сыни деңгейге жетті, ал әрекетсіздік апатты салдарға әкелуі мүмкін.

Бүгінгі таңда 90 миллион гектар ауыл шаруашылығы алқаптарының 29,9 миллион гектары тозуға ұшыраған. Қалған жерлер де құнарлылығын жедел жоғалтып барады. Депутат Нұржан Әшімбетов өз сөзінде соңғы 20 жылда топырақтағы қарашірік мөлшері 17%-ға азайғанын, ал сортаң жерлердің аумағы 35–37%-ға ұлғайғанын атап өтті.

Экологиялық мәселенің себептері:

• минералды тыңайтқыштарды шамадан тыс пайдалану,

• топырақ өңдеу технологияларының бұзылуы,

• су ресурстарын тиімсіз басқару,

• жерлерді үздіксіз пайдалану салдарынан олардың азып-тозуы.

Парламентшілер «Топырақты қорғау туралы» жеке заң әзірлеуді ұсынды, ол:

• жерлердің жай-күйіне тұрақты мониторинг енгізуі,

• эрозияның алдын алу үшін шаруашылық қызметті бақылауы,

• құнарлылықты сақтау және арттыру үшін заманауи агротехнологияларды енгізуі тиіс.

Депутаттар қатаң реттеу мен қадағалаусыз Қазақстан ауқымды шөлейттенуге тап болуы мүмкін екенін, бұл елдің ауыл шаруашылығы мен азық-түлік қауіпсіздігіне кері әсерін тигізетінін атап көрсетеді.

Болашақта Қазақстанды не күтіп тұр?

Егер ешқандай шара қолданылмаса, салдары апатты болуы мүмкін: өнімділіктің төмендеуі, азық-түлік бағасының өсуі, экспорттық әлеуеттің жоғалуы, ауылдық өңірлердегі тұрмыс жағдайының нашарлауы.

Депутаттар заң жобасын барынша қысқа мерзімде қабылдауға және топырақты қалпына келтіру бағдарламаларын іске асыруды дереу бастауға шақырады. Жерді қорғау мәселесі енді жай ғана экологиялық мәселе емес, ұлттық қауіпсіздік мәселесі.

---

Брамбиді құтқару: австралиялық жылқыларды Тұран ойпатына көшіру

Австралияның Костюшко ұлттық саябағында 15 мыңнан астам жабайы жылқыны – брамбиді атып тастау туралы шешім қабылданды. Ел билігі бұл экожүйені қорғау үшін қажет деп мәлімдейді, ал шешімнің өзі қоғамдық кеңестерден кейін қабылданған. Алайда мұндай шара жануарларды қорғаушылар мен табиғатты қорғау ұйымдары тарапынан әртүрлі пікір туғызуда.

Біздің Каспий-Арал бассейнінің экожүйесін жаңғырту қоры бұған бей-жай қарай алмайды. Біз балама шешімді өз мойнымызға алуды ұсынамыз: брамбиді, сондай-ақ Австралия қажетсіз деп санайтын түйелерді Тұран ойпаты аумағына көшіру. Бұл өңірде біз су қоймасын салуды жоспарлап отырмыз, бұл жануарлардың бейімделуі мен табиғи тепе-теңдікті қалпына келтіру үшін қолайлы жағдай жасайды.

Біздің миссиямыз – мыңдаған жылқының өмірін сақтап қалу ғана емес, сонымен қатар олардың жаңа мекенінде тұрақты экожүйе құруға көмектесу. Ізгілікпен көшіру жоюдан гөрі әлдеқайда дұрыс жол деп сенеміз.

Біздің бастамамызға қосылыңыз! Бізді қолдаңыз, жоба туралы айтыңыз, сонда біз бірге бұл жануарлардың тағдырын өзгерте аламыз.

Біздің парақшадағы жаңалықтар мен жаңартуларды қадағалап отырыңыз!
 #БрамбидіҚұтқару#ЖаңғыртуҚоры

---

---

Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 57-сессиясы Төрағасының Каспий-Арал бассейнінің экожүйесін жаңғырту және су тасқынын басқару халықаралық қорының негізін қалаушымен кездесуі

Астана, 2023 жылғы 27-28 қарашада Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 57-сессиясының Төрағасы Ян Каван мырза мен Каспий-Арал бассейнінің экожүйесін жаңғырту және су тасқынын басқару халықаралық қорының (бұдан әрі – Қор)  негізін қалаушы Жанболат Надыров арасында Республиканың экожүйесін жаңғырту және су ресурстарын ішкі игеру мәселелері бойынша кездесу өтті. Кездесу Мемлекет басшысының халыққа Жолдауларын іске асыру аясында қордың бастамасымен ұйымдастырылды.

ICABER-FM қайырымдылық қоры (Каспий-Арал бассейнінің экожүйесін жаңғырту және су тасқынын басқару халықаралық қоры) Каспий және Арал бассейндерінің экожүйелерін құтқару және өңірдегі су тасқынының салдарын барынша азайту үшін құрылған. 

Арал теңізінің жойылуы – әлем тарихындағы ең ауыр антропогендік апаттардың бірі. Бір кездері теңіз толқындары жасырып жатқан жерде тот басқан кеме қаңқалары мен көкжиекке дейін созылған сортаң алқаптар жатыр.

Теңіздің тартылуы өңір климатына аса қатты әсер етті: бұрынғы жағалау сызығынан 100 км-ге дейінгі қашықтықта ауа райы континенттік сипат алды – жазы құрғақ әрі ыстық, қысы суық әрі ұзақ бола бастады. Бұрынғы теңіз түбінің құрғаған бөлігінен жел маңайдағы өңірлерге теңіз тұздары, пестицидтер және басқа да химикаттар араласқан шаңды көп мөлшерде таратады. ( https://icaber.kz/ )

Кездесуде Ян Каван мырза Каспий-Арал бассейнінің экожүйесін жаңғырту және су тасқынын басқару халықаралық қорының елшісі болып бекітілді.

• «Мен үшін бұл ерекше сәт, маған ICABER-FM қайырымдылық қорының (Каспий-Арал бассейнінің экожүйесін жаңғырту және су тасқынын басқару халықаралық қоры) елшісі болу мүмкіндігі берілгенін мақтан тұтамын.

Менің міндетім – Қорды халықаралық деңгейде кеңінен танымал ету және әлемнің түкпір-түкпірінен әлеуметтік жауапты серіктестерді тарту. Бай әрі бірегей табиғаты бар Қазақстан экологиялық мәселелерді бірлескен күшпен шешу үшін тамаша алаң деп санаймын.

Сонымен қатар осы бірлескен күш-жігердің арқасында біз қоршаған ортаны қорғау және тұрақты даму саласында елеулі нәтижелерге қол жеткізе аламыз.» — деп атап өтті Ян Каван мырза өз сөзінде.

Сондай-ақ Есіл өзенінің тасқын суын Торғай өзеніне, Шалқартеңіз көліне және одан әрі Арал теңізіне бұру арқылы игеру, Ертіс өзенінің тасқын суын Балқаш көлінің, Шу және Сырдария өзендерінің су деңгейін ұстап тұра отырып, одан әрі Арал теңізіне жеткізу арқылы игеру, сондай-ақ тасқын суын барынша игеру үшін гидротехникалық құрылыстар (бөгеттер/дамбалар, су қоймалары, каналдар және т.б.) салу сияқты тақырыптар талқыланды.

Қордың бастамасымен 8.10.2023 ж. бастап 13.10.2023 ж. дейін Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының «Су ресурстарын басқару» бөлімінің меңгерушісі, профессор Оразхан Қарлыхановтың басшылығымен солтүстік өзендер ағынын Қазақстанның оңтүстігіне бұрудың болашақ трассасына рекогносцировкалық зерттеу ұйымдастырылды, оның мақсаты – табиғи ресурстарды қорғау, өңір экожүйелерін қалпына келтіру және қорғау, биоәртүрлілікті қалпына келтіру, су ресурстарын жақсарту және флора мен фаунаны сақтау.

• «Бұл жоба мұқият жоспарлауды және қоршаған ортаға әсерін бағалауды талап ететін күрделі зерттеу және инженерлік жоба. Жобаны ғылыми негіздеу үшін біз Қазақстандағы жалғыз ғылыми-зерттеу институтын – «ҚазСШҒЗИ» ЖШС-ін (Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты) тарттық» — деп түсіндірді Жанболат Надыров.

Тараптар барлық маңызды мәселелер бойынша одан әрі белсенді өзара іс-қимыл жасауға уағдаласты, бұл су ресурстары саласындағы осы әріптестіктің стратегиялық маңызын айқындайды.

---

Солтүстік өзендер ағынын Қазақстанның оңтүстігіне ішкі бұру трассасына рекогносцировкалық зерттеу жүргізу үшін Торғай – Ырғыз – Сырдария өзендері бағыты бойынша сапар жоспары

Рекогносцировкалық зерттеу мыналарды қамтиды: гидрографиялық және картографиялық материалдармен таныса отырып, өзендер мен олардың бассейнін зерттеу; жағалауларды, жайылманы, өзен арнасын және өзендегі құрылыстарды сипаттай отырып, өзендерді маршруттық зерттеу; өткен су тасқындарының іздері бойынша немесе көнекөз қариялардан сұрау арқылы ең жоғары тарихи деңгей белгілерін анықтау; жоспарланған тұстамалардың орнын таңдау; дала материалдарын өңдеу, сондай-ақ тальвегті, сайларды, өзен аңғарының беткейлерін, гидрографиялық желіні, оның қоректену жағдайларын, өсімдік жамылғысын, топырақты және т.б. сипаттау.

Зерттеу нәтижесі. Бұру каналының трассасы бойынша гидрография, гидрология және қолданыстағы өзен желісінің қазіргі жай-күйі, инфрақұрылым, су ағынына бар кедергілер, көл жүйелері және жасанды гидротехникалық нысандар, іргелес аумақтарды ауыл шаруашылығына игеру бойынша деректер алынып, солтүстік өзендер ағынын Қазақстанның оңтүстігіне – Сырдария өзені мен Кіші Арал бассейніне бұру жобасын жүзеге асыру мүмкіндігі туралы қорытынды беріледі. Сондай-ақ ҒЗЖ-ны (ғылыми-зерттеу жұмыстары) кезең-кезеңімен орындауға арналған техникалық тапсырма жобасы негізделеді, олар геологиялық, гидрогеологиялық және топографиялық ізденістерді, ағынды бұрудың ТЭН және ЖСҚ әзірлеуді қамтиды.

---

---

---

---

Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 57-ші сессиясы Төрағасының Каспий-Арал бассейні экожүйесін қайта жаңғырту және Су тасқынын басқару халықаралық қорының негізін қалаушымен кездесуі.

Астана, 2023 жылғы 27-28 қарашада Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 57-сессиясының төрағасы Ян Каван мырзаның Каспий-Арал бассейні экожүйесін қайта жаңғырту және Су тасқынын басқару халықаралық қорының (бұдан әрі – Қор) негізін қалаушы Жанболат Надыровпен Республиканың су ресурстары экожүйесін қайта жаңғырту және ішкі игеру мәселелері бойынша кездесуі өтті. Кездесуге Мемлекет басшысының халыққа үндеуін іске асыру аясында қор бастамашы болды.

ICABER-FM қайырымдылық қоры (Каспий-Арал бассейнінің экожүйесін қайта жаңғырту және Су тасқынын басқару халықаралық қоры) Каспий және Арал бассейндерінің экожүйелерін құтқару және өңірдегі су тасқынының салдарын барынша азайту үшін құрылған.

Арал теңізінің жойылуы – әлем тарихындағы ең қиратушы антропогендік апаттардың бірі. Кемелердің тот басқан сүйектері мен көкжиекке кететін тұздық алқаптары бір кездері теңіз толқындары жасырған жерде.

Теңiздiң қурауы өңiрдiң климатына терiс әсер еттi, бұрынғы жағалау шегiнен 100 км қашықтықта ауа райы неғұрлым құрғақ және ыстық, қыс – неғұрлым суық және ұзақ болды. Бұрынғы теңіз түбінің құрғатылған бөлігінен жел көп мөлшерде жақын маңдағы өңірлерге теңіз тұздарынан, пестицидтерден және басқа химикаттардан тұратын шаң шығарылады. ( https://icaber.kz/ )

Кездесуде Ян Каван мырза Каспий-Арал бассейнінің экожүйесін қайта жаңғырту және Су тасқынын басқару халықаралық қорының амбассадоры болып бекітілді.

– «Мен үшін бұл ерекше сәт және мен ICABER-FM қайырымдылық қорының (Каспий-Арал бассейні экожүйесін қайта жаңғырту және Су тасқынын басқару халықаралық қоры) амбассадоры болуға мүмкіндік берілгенімен мақтанамын.

Менің міндетім – Қорды халықаралық деңгейде неғұрлым танымал ету және әлемнің түкпір-түкпірінен әлеуметтік жауапты серіктестерді тарту. Мен Қазақстан өзінің бай және бірегей табиғатымен бірлесіп, экологиялық проблемаларды шешу үшін тамаша тұғырнама болып табылады деп санаймын.

Бұдан басқа, осы бірлескен күш-жігердің арқасында біз қоршаған ортаны қорғау және орнықты даму саласында елеулі нәтижелерге қол жеткізе аламыз. » – деді Ян Каван мырза өз сөзінде.

Сондай-ақ Торғай өзеніне, Шалқартеңіз көліне және одан әрі Арал теңізіне жіберу арқылы Есіл өзенінің тасқын суларын игеру, Балқаш көліндегі, Шу және Сырдария өзендеріндегі және одан әрі Арал теңізіндегі су деңгейін ұстап тұру арқылы Ертіс өзенінің тасқын суларын игеру, сондай-ақ Арал теңізіне су тасқынын игеру, тасқын суларды барынша игеру үшін гидротехникалық құрылыстар (бөгеттер/бөгеттер, су қоймалары, арналар және т.б.) сияқты тақырыптар талқыланды

Қордың бастамасы бойынша 8.10.2023 жылдан 13.10.2023 жылға дейін Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының «Су ресурстарын басқару» бөлімінің меңгерушісі, профессор Оразхан Қарлыхановтың басшылығымен мақсаты табиғи ресурстарды қорғау болып табылатын Қазақстанның оңтүстігіне солтүстік өзендердің ағынын ауыстыру трассасын алдын ала зерттеу ұйымдастырылды өңірдің экожүйелерін қалпына келтіру және қорғау, биоәртүрлілікті қалпына келтіру, су ресурстарын жақсарту және флора мен фаунаны сақтау.

– «Бұл жоба қоршаған ортаға әсерін мұқият жоспарлау мен бағалауды талап ететін күрделі зерттеу және инженерлік жоба болып табылады. Жобаны ғылыми негіздеу үшін біз Қазақстандағы жалғыз ғылыми-зерттеу институты – «ҚазҒЗҒЗИ» ЖШС (Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты) тартқан болатынбыз «, – деп түсіндірді Жанболат Надыров.

Тараптар барлық маңызды мәселелер бойынша одан әрі белсенді өзара іс-қимыл жасауға келісті, бұл су ресурстары саласындағы осы серіктестіктің стратегиялық маңызын көрсетеді.

---

Солтүстік өзендердің ағынының Қазақстанның оңтүстігіне ішкі ауысу жолын барлау-барлау үшін Торғай – Ырғыз – Сырдария өзендерінің бағыты бойынша саяхат жоспары

Барлау түсіріліміне гидрографиялық және картографиялық материалдармен танысу арқылы өзендерді және олардың бассейндерін зерттеу, жағалауларды, жайылмаларды, өзен арналарын және өзендегі құрылыстарды сипаттай отырып, өзендердің маршруттық түсірілімдері; өткен су тасқыны немесе ескілерді зерттеу нәтижесінде ең жоғары тарихи деңгей белгілерін белгілеу; жоспарланған трассалардың орнын таңдау; далалық материалдарды өңдеу, сонымен қатар өзен аңғарының талвег, сай, беткейлері, гидрографиялық желісі, оның қоректену жағдайлары, өсімдіктері, топырақтары және т.б.

Сауалнама нәтижесі. Бере отырып, гидрография, гидрология және өткiзу арнасы бойындағы қолданыстағы өзен желiсiнiң ағымдағы жай-күйi, инфрақұрылымы, су ағынындағы бар кедергілер, көлдер жүйелері мен жасанды гидротехникалық құрылыстар, іргелес аумақтардың ауыл шаруашылығын дамыту туралы мәліметтер алынады. солтүстік өзендердің ағынын Оңтүстік Қазақстанға – Сырдария өзені мен Кіші Арал бассейніне ауыстыру жобасын іске асыру мүмкіндігі туралы қорытынды. Сондай-ақ, геологиялық, гидрогеологиялық және топографиялық зерттеулерді, техникалық-экономикалық негіздемені және ағынды берудің жобалық-сметалық құжаттамасын әзірлеуді қамтитын зерттеулерді кезең-кезеңімен жүзеге асыру бойынша техникалық тапсырманың жобасы негізделеді.