Есіл өзенінің тасқын суын Торғай өзені арқылы Арал теңізіне жіберу. Өзен үнемі су тасқынына ұшырайды, бұл жағалаулардың бұзылуына және судың ластануына әкеледі.
Құрметті достар,
ICABER‑FM (Каспий‑Арал экосистемасын жаңғырту және тасқын залалын жою халықаралық қоры) қайырымдылық қорының іске қосылғанын хабарлауға қуаныштымыз. Қор Каспий және Арал бассейндерінің экожүйелерін құтқару және өңірдегі су тасқынының салдарын азайту үшін құрылды.
Қордың негізін қалаушы
Жанболат Надыров
Біздің жобалар
Су тасқынының зардаптарын азайту: адамдардың өмірін қорғау, мүлікті сақтау және төзімділікті арттыру
Галерея
Қор құру идеясы қалай пайда болды?
2000 жылдардың басында қордың негізін қалаушы туған өлкесі – Сарыарқаның оңтүстігіне, Жезқазған маңына барды. Бір кездері гүлденген жайылымдар тақырға айналған. Мұның бәріне тартылып қалған Арал теңізі кінәлі: жыл сайын өлі теңіздің түбінен желмен 80 млн тоннаға дейін улы тұз көтеріледі.
Тартыла бастағанға дейін Арал теңізі көлемі жағынан әлемдегі төртінші көл болған.
Арал теңізі деңгейінің 1960 жылдан бері төмендеуі суармалы жүйелердің дамуымен байланысты. Орталық Азиядағы ең ірі екі өзеннің бірі – Әмудария теңізге мүлде жетпей қалды. Өңір шаруашылығының суға деген қажеттілігі жылына 60-тан 120 км³-ге дейін өсті, ал су әлі күнге дейін тиімсіз жұмсалуда.
Арал теңізінің жойылуы – әлем тарихындағы ең ауыр техногендік апаттардың бірі. Бір кездері толқын шайған жерде енді тот басқан кеме қаңқалары мен көкжиекке дейін созылған сортаң алқаптар жатыр.
Теңіздің тартылуы өңір климатына аса қатты әсер етті: бұрынғы жағалау сызығынан 100 км-ге дейінгі қашықтықта ауа райы континенттік сипат алды – жазы құрғақ әрі ыстық, қысы суық әрі ұзақ бола бастады. Бұрынғы теңіз түбінің құрғаған бөлігінен жел маңайдағы өңірлерге теңіз тұздары, пестицидтер және басқа да химикаттар араласқан шаңды көп мөлшерде таратады. Апаттың қалай өрбігенін мына ғарыштық суреттерден көруге болады:
Арал теңізінің динамикасы
| Жыл | Су деңгейі, м | Көлемі, км³ | Су бетінің ауданы, км² | Минералдануы, ‰ | Ағыны, км³/жыл |
| 1960 | 53,40 | 1083,00 | 68 900 | 9,90 | 63,00 |
| 2003 | 31,00 | 112,80 | 18 240 | 78,00 | 3,2 |
| 2021 | 10 | 44,2 | 3300 | 10 | 1,82 |
Ғалымдар Арал мәселесін ылғалды көп қажет ететін дақылдарды құрғақшылыққа төзімді өсімдіктермен алмастыру арқылы шешуді ұсынды, бірақ бұл нұсқа Өзбекстан, Түрікменстан және Тәжікстан басшыларына ұнамады. Олар, керісінше, экспортқа шығарылатын мақта алқаптарын кеңейтуді жоспарлады.
Сондықтан Қазақстанның Орталық Азияның басқа елдерінен су күтуінің мәні жоқ.
Ресей де 2021 жылы «артық өзендер ағынын Қазақстан аумағына бұру мәселесін қарастырудың орынсыз екенін ресми түрде хабарлады». Бұл туралы Қазақстан Премьер-Министрі Әлихан Смайылов Сібір өзендері ағынының бір бөлігін өңірдегі су тапшылығына байланысты Қазақстан мен Орталық Азияға бұру жобасы бойынша жеке Қазақстан – Ресей үкіметаралық комиссиясын құру туралы депутаттық сауалға берген жауабында мәлімдеді.
Демек, бұл мәселені тек еліміздің ішкі ресурстары есебінен шешуіміз қажет.
Сонымен қатар Қазақстанда жыл сайын су тасқынынан 390 адам қаза табады, ал тасқыннан келетін орташа жылдық шығын 419 млн АҚШ долларына бағаланады.
Шешім – тасқын суын барынша жинайтын су қоймаларын салу және оны Арал теңізіне бұру.